Katholieken en de Bijbel: het is altijd een moeilijk huwelijk geweest. De zondagmis is vaak de enige plek waar gelovigen fragmenten uit dit fascinerende, maar ook weerbarstige en vreemde collectie teksten te horen te krijgen. Wat als je zélf wilt beginnen te lezen? Welke valkuilen moet je vermijden? Met welke boeken begin je het best? We legden onze vragen voor aan professor Hans Ausloos, Bijbelspecialist aan de UCL.
De Bijbel ligt in veel huiskamers, vaak ongelezen, soms zelfs ongeopend. En wie er wél in begint te lezen, houdt het vaak na een paar bladzijden al snel voor bekeken. Dat hoeft niet te verwonderen. Vaak immers verwacht men van de Bijbel kant-en-klare antwoorden op eigentijdse vragen. En dit is precies wat de Bijbel niet geeft. Dat kan ook niet anders. Immers, de Bijbel is een vreemd boek, geschreven voor mensen die leefden in een compleet andere tijd en wereld dan de onze.
Om te begrijpen waarom de Bijbel zo weerbarstig kan zijn, helpt het te beseffen wat hij eigenlijk is. Het is geen roman met één verhaallijn en één auteur. Integendeel, het is een verzameling – een hele bibliotheek – van teksten in de meest uiteenlopende stijlen: verhalen, wetteksten en gedichten. Die teksten zijn bovendien niet in één keer geschreven, maar kwamen over een periode van minstens duizend jaar tot stand. Bijbelse boeken zijn het resultaat van jarenlang, soms eeuwenlang redactiewerk: teksten werden aangevuld, herschreven, samengevoegd. En in een periode van duizend jaar kunnen ideeën – en ook voorstellingen over God – evolueren. Dat maakt dat Bijbelteksten elkaar kunnen tegenspreken.
De Gutenbergbijbel, ’s werelds eerste gedrukte Bijbel (ca. 1455), hier in een 19e-eeuwse kopie
Bron: Wikimedia Commons/NYC Wanderer (Kevin Eng)
En om het nog ingewikkelder te maken: sinds enkele decennia weten we dat er van veel Bijbelboeken verschillende handschriften de ronde deden, die onderling van elkaar afweken. Er is dus niet zoiets als de oorspronkelijke Bijbeltekst.
Daar komt nog bij dat de Bijbel geschreven is in dode talen: Hebreeuws, Aramees en Grieks. De meesten van ons lezen de Bijbel in vertaling. Maar elke vertaling is meteen ook een interpretatie, vaak te midden van verschillende andere mogelijkheden. Ten slotte gaapt er een enorme culturele kloof tussen de wereld van toen en die van nu. Al die elementen samen maken duidelijk: de Bijbel goed lezen en begrijpen is geen sinecure.
Wat je beter niet doet
De generatie van onze grootouders – en vaak ook onze ouders – las zelden zelf in de Bijbel, zeker in katholieke milieus. Het werd zelfs afgeraden. Men kreeg hooguit enkele goed gekozen verhalen te lezen onder de noemer ‘Gewijde Geschiedenis’. Zelf de Bijbel lezen gebeurde nauwelijks.
Toegegeven, die terughoudendheid valt wel enigszins te begrijpen. Wie zonder enige achtergrondkennis in de Bijbel begint te lezen, kan zich behoorlijk verloren voelen. Erger nog: men loopt het risico de tekst op een verkeerde manier te benaderen – bijvoorbeeld als een soort orakel dat voor elk hedendaags probleem meteen een pasklare oplossing biedt. Precies dán ligt een fundamentalistische lezing op de loer.
Beschouw je de Bijbel als een soort orakel, ligt een fundamentalistische lezing op de loer
Veel mensen pakken de Bijbel aan zoals ze een roman zouden lezen: ze slaan de eerste bladzijde open en beginnen bij het boek Genesis. Dat lijkt logisch, maar vaak loopt men al snel vast. Wie doorleest, botst algauw op de talrijke wetteksten in het volgende boek, Exodus. Veel van deze teksten zijn nauwelijks verstaanbaar. Of men struikelt over het geweld dat in grote delen van de Bijbel opduikt. Het duurt dan ook niet lang voor men de Bijbel weer aan de kant schuift.
Eerst de wijsheidsboeken
Er zijn toegankelijker vertrekpunten. Een aanrader is de zogenoemde wijsheidsliteratuur uit het Oude Testament, met boeken als Spreuken, Jezus Sirach en Wijsheid. Deze teksten bieden alledaagse levenswijsheid over zowat elk aspect van het menselijke bestaan. De achterliggende gedachte is eenvoudig en aansprekend: doe het goede, laat het kwade, want goed gedrag wordt beloond en kwaad gedrag bestraft. Tegelijk klinkt er een dieper besef in door: ware wijsheid begint met eerbied voor God.
Bron: Unsplash/Priscilla Du Preez
Maar de Bijbelse auteurs waren geen naïeve idealisten. Ze zagen zelf ook dat die vuistregel niet altijd klopt: niet elke goede mens heeft het goed, en het gaat lang niet altijd slecht met wie kwaad doet. Vandaar dat sommige teksten die spanning heel scherp op de spits drijven en de vraag stellen waarom goede mensen moeten lijden. Het boek Job is daarvan het bekendste en aangrijpendste voorbeeld.
Omdat ze zo herkenbaar menselijk zijn, vormen de Psalmen een goed vertrekpunt
Ook de Psalmen lenen zich goed als startpunt. Het zijn poëtische teksten waarin de volle breedte van de menselijke ervaring aan bod komt: vreugde en verdriet, hoop en wanhoop, dankbaarheid en verwijt aan God. Net omdat ze zo herkenbaar menselijk zijn, spreken ze vaak meteen aan, ook zonder uitgebreide voorkennis, ook al is voor deze teksten enige achtergrondinformatie vaak onontbeerlijk.
Echt gebeurd?
Wie de Bijbel wil lezen en begrijpen moet loskomen van de vraag: is al wat de Bijbel vertelt nu ook allemaal waar? in werkelijkheid bedoelt men veelal te vragen: is dat allemaal echt gebeurd? Want ‘waar’ en ‘echt gebeurd’ betekenen niet hetzelfde. Een verhaal kan veel waarheid bevatten, zonder daarom ook echt gebeurd te zijn. Zich bewust zijn van dit onderscheid is cruciaal voor wie de Bijbel leest. Immers, ook al is het nooit ‘echt gebeurd’ dat Roodkapje – als ze al ooit echt zou hebben bestaan – door een wolf werd opgegeten, het maakt de boodschap van het sprookje niet minder ‘waar’: wees voorzichtig in het bos van het leven.
De Bijbel lezen vraagt geduld, achtergrond en de moed om vragen open te laten
De belangrijkste raad voor wie de Bijbel wil gaan lezen: zoek goede achtergrondinformatie. Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn. In Vlaanderen geeft de Vlaamse Bijbelstichting het driemaandelijkse tijdschrift Ezra uit, met korte, toegankelijke artikels. Wie liever wat meer verdieping zoekt, kan terecht bij de jaarlijkse Didachè-leergang in Leuven – ook online te volgen – waar telkens een Bijbelboek of -thema op een begrijpelijke manier wordt uitgediept.
De Bijbel lezen vraagt dus wat geduld, en vooral: de bereidheid om met achtergrondkennis, en de moed om vragen open te laten, de tekst te lezen zoals hij bedoeld is, niet zoals wij hem graag zouden willen. Wie met dat besef de Bijbel leest, zal merken dat dit oude, vreemde boek toch verrassend dichtbij kan komen.