Weinig evangelieverhalen tonen zo duidelijk de bevrijdende kracht van Jezus’ woord als dat van de op overspel betrapte vrouw. Joodse hooggeplaatsten grijpen haar misdrijf aan om Hem op de proef te stellen, maar komen van een kale reis terug.
door Glenn GEERAERTS, redacteur
De schriftgeleerden en de farizeeën doen er alles aan om Jezus in het nauw te drijven. In het Johannesevangelie (8, 1-11) lezen we hoe ze een getrouwde vrouw bij Hem brengen die werd betrapt terwijl ze seks had met een andere man. De joodse wet zegt dat deze vrouw gestenigd moet worden, al komt het in de praktijk niet altijd zover. Soms wordt een geldboete opgelegd. Jezus wordt om advies gevraagd: hoe zou Hij in dit geval oordelen?
Welke reactie Jezus ook geeft, Hij kan niet anders dan door de mand vallen – en dat is wat de schriftgeleerden willen
De bedoeling van de vraagstellers is doorzichtig. Ze willen Hem een hak zetten. Zegt Hij dat de overspelige vrouw gestenigd moet worden, dan toont Hij zich meedogenloos. Erger nog: dan gaat Hij in tegen de Romeinse bezetter, die de Joden verbiedt om zelf doodstraffen uit te spreken. Laat Hij haar zomaar gaan, dan zullen ze Hem een gebrek aan respect voor de Joodse traditie verwijten. Welke reactie Hij ook geeft, Hij zal door de mand vallen. En dat is net wat de schriftgeleerden willen.
De eerste steen
Maar dan doet Jezus – zoals zo vaak – wat niemand verwacht. Hij bukt zich en schrijft met zijn vinger op de grond. Dan spreekt Hij een zin uit die tweeduizend jaar later nog nagalmt: ‘Wie van jullie zonder zonde is, laat die als eerste een steen naar haar werpen.’ Waarop Hij zich opnieuw bukt en op de grond schrijft.
We kennen het vervolg. De omstanders druipen verbouwereerd af, de ene na de andere. De boemerang waarmee ze Jezus wilden treffen, krijgen ze in hun eigen gezicht. Wie óók verbouwereerd is, is de van overspel beschuldigde vrouw. Ze wachtte het oordeel van de schriftgeleerden af, maar stelt nu vast dat die geen uitspraak zullen doen. ‘Ik veroordeel u ook niet’, voegt Jezus eraan toe.
Vrijheid, blijheid?
Een oppervlakkige lezing van deze evangelietekst zou ons kunnen doen besluiten dat de vrouw er wel heel makkelijk vanaf komt. Zand erover, niets aan de hand, lijkt Jezus te zeggen. Haalt Hij de schouders op bij het begrip huwelijkstrouw? Is ‘vrijheid, blijheid’ dan het nieuwe ordewoord?
Mededogen is de sleutel om dit verhaal te kunnen begrijpen
Uit de Bergrede weten we dat Hij de wetten en gebruiken van zijn volk hoog inschat en ze zelfs nog aanscherpt. Ook wanneer het over het huwelijk gaat. Over overspel zegt Hij aan zijn leerlingen: ‘Iedereen die naar een vrouw kijkt en haar begeert, heeft in zijn hart al overspel met haar gepleegd’ (Mt 5, 28). Klare taal.
Het sleutelwoord om het verhaal van de overspelige vrouw te begrijpen is mededogen. Medelijden, barmhartigheid, compassie: woorden die elk een eigen klankkleur hebben maar in feite hetzelfde betekenen. Jezus deelt in het lijden van de vrouw die spijt heeft van haar misstap. Hij deelt in het lijden van de mens, die zondigt én berouw toont. Wie zonder zonde is … We hebben allemaal wel wat op onze kerfstok, ook de schriftgeleerden en de farizeeërs die Jezus op de proef wilden stellen.
(lees verder onder de afbeelding)
Geen uitweg mogelijk
Het Bijbelverhaal over de overspelige vrouw eindigt met een veelzeggende (en hoopgevende) uitspraak van Jezus: ‘Ga naar huis, en zondig vanaf nu niet meer.’ Hij veegt onze fouten niet onder de mat, maar biedt perspectief. De farizeeërs herleiden de vrouw tot haar misstap. Het is hun er niet om te doen dat ze tot inzicht zou komen. Ze sluiten haar in – letterlijk, ze gaan rondom haar staan en duwen haar tot in het midden. Er is geen uitweg mogelijk.
Misschien spelde Jezus wel de namen van de aanwezige mannen in het zand?
Wat Jezus precies op de grond heeft geschreven, zullen we nooit weten. Sommige Bijbeldeskundigen menen dat Hij zomaar wat krabbelde om de omstanders van hun stuk te brengen … Anderen denken: misschien spelde Jezus wel de namen van alle aanwezigen in het zand. Alsof Hij wilde zeggen: Ik ken niet alleen deze zondares, die jullie bij Mij hebben gebracht, maar ken ook jullie eigen zonden.
Nieuwe kans
Jezus houdt ons met dit verhaal een spiegel voor. Alweer. Het gebeurt al te vaak dat we iemand met de vinger wijzen terwijl we zelf boter op het hoofd hebben. Door andermans fouten dik in de verf te zetten, kunnen we onze morele superioriteit benadrukken – en onze eigen stommiteiten netjes buiten beeld houden. Maar het is onnozel te denken dat we dingen verborgen kunnen houden voor Hem.
Als je andermans fouten dik in de verf zet, kun je je eigen stommiteiten buiten beeld houden
Jezus doorbreekt de vicieuze cirkel waarin de vrouw gevangen zit. Hing haar enkele ogenblikken geleden nog de doodstraf boven het hoofd, dan schenkt Hij haar het leven. Loop niet opnieuw in de val, lijkt Hij te willen zeggen, Ik geef je een nieuwe kans. Jezus vraagt ons nooit de hoop te laten varen. Om het met de woorden van onze betreurde paus Franciscus te zeggen: ‘De hoop stelt nooit teleur.’